Connect with us

Нийгэм

С.Жамбалдорж: Ганцхан эзэн баяжиж, том жийп унаж, олон сая төгрөгний хөөрөг бариад давхилдаад байдаг нь хөгжлийн зөв зам биш

Нийтэлсэн

-

Монголчууд бид энэ сайхан нутагтаа сэтгэл хангалуун, хэнээс ч гуйхгүй, ая тухтай тааваараа амьдран, нүүдэлчин соёлоо авч үлдэхийн тулд хөдөө нутагт ажиллаж хөдөлмөрлөж яваа малчдынхаа амьдралын чанар, орлогыг нэмэгдүүлэх нь их чухал асуудал.

Дэлхийн аль ч улс орны хүн манай улсад ирэхэд Монголчууд эх нутагтаа жаргалтай, амар амгалан сайхан  амьдралыг бий болгож чадаж байна гэдгийг харуулахын төлөө бидний өнөөдрийн хийж байгаа ажил чиглэж байна хэмээн Монголын бэлчээр ашиглагчдын нэгдсэн холбооны дэргэдэх “Малчдын Ногоон Алт” Малчдын дундын хоршооны дарга С.Жамбалдорж өгүүлж байна.

– Юуны өмнө “Ногоон алт төсөл”-тэй анх танилцсан түүхээсээ хуваалцвал?

– Швейцарын хөгжлийн агентлагийн Ногоон алт төсөл 2003 онд анх Монгол орны хэмжээнд бэлчээрийн судалгаа эхлүүлж, Архангай аймгийн Их тамир суманд туршилтын төсөл хэрэгжүүлж эхэлсэн байдаг. Бэлчээрийн менежментийг сайжруулахын зэрэгцээ, малчдын орлогыг тогтвортой нэмэгдүүлэх шинэ арга замуудыг эрэлхийлсэн олон сонирхолтой төслүүдийг хэрэгжүүлсний нэг нь ямааны ноолуурын хажуугаар бэлчээрт ээлтэй амьтан гэдэг утгаар нь сарлагийн хөөврийн үнэлэмжийн зах зээлд өргөх, худалдан авагч олох төсөл байв.

Мөн ямаа ургамлыг цавчиж, үндэс, иш, навч, цэцгийг бүгдийг нь гэмтээж идсэнээр бэлчээрийг доройтуулж байна гэж эрдэмтэн судлаачид тогтоосон байдаг. Тиймээс ямааны ноолууртай дүйцэх тансаг зэрэглэлийн түүхий эдийг бусад  малаасаа орлуулж авахын тулд Монгол сарлагийн хөөврийн чанарыг сайжруулах туршилт хийж үзсэн байна.

Сарлагийн хөөвөр янз бүрийн чанартай, эцсийн бүтээгдэхүүн нь ноолуурын хэмжээнд хүрэхээр үнэ цэнэтэй байгаагүй. Ихэвчлэн сарлагийн хөөврийг хяргаад бор эсгийнд л хийдэг байсан. Говь ХК, Гоёо ХХК зэрэг цөөн хэдэн компаниуд хяргасан сарлагийн хөөврийг боловсруулаад 17-18 хувийг л бүтээгдэхүүн болгодог байсан. Үлдсэн 80 гаруй хувь нь цэвэр үйлдвэрийн хаягдал болдог байсан. Үүнээс үүдэн үйлдвэрлэлийн зардал өндөр болчихоор тухайн бүтээгдэхүүний үнэ өсдөг байсан учраас үйлдвэрүүд тэр бүр сарлагийн хөөврийг ашигладаггүй байсан. Төслийн хүрээнд сарлагийн хөөврийн ашиглалтын талаар судалгаа шинжилгээний ажлыг анх 2005 онд хэрэгжүүлж эхэлсэн байдаг.

Би 2005-2009 оны үед Архангай аймгийн Тариат суманд хоршооны даргаар ажиллаж, 90 гаруй малчин өрхийг хариуцан хонины ноос, нэхий ширийг үндэсний үйлдвэрүүдэд нийлүүлэх замаар малчдын орлогыг нэмэгдүүлэхийг зорьж явсан юм. 4 жилийн хугацаанд бага багаар буюу 5, 10 кг-аар туршиж үзэх байдлаар үйлдвэрүүдэд нийлүүлэлт хийж явсаар 2009 онд “Ногоон алт” төсөлтэй хамтарч ажиллахаар болсон. Хамтран ажилласан тэр жилдээ бид Монголд хамгийн анх удаа “Сарлагийн хөөврийн дуудлага худалдаа”-г Архангай аймгийн Их тамир суманд  зохион байгуулсан. Говь компани, Алтай кашмер, Сор кашмер хамтран зохион байгуулсан уг арга хэмжээнд Архангай аймгийн Тариат сумын малчид 1 тонн 600 кг сарлагийн хөөвөр бэлтгэж дуудлага худалдаанд оролцсон юм.

Тус дуудлага худалдаанаас өмнө Ногоон алт төслөөс “Самнасан сарлагийн хөөврөөр ноолуурын нарийнтай дөхөх хэмжээний бүтээгдхүүн үйлдвэрлэх” талаар шат дараатай олон судалгаа, сургалтууд явуулсны үр дүнд 90 малчин өрхөөс тэр хэмжээний хөөвөр цуглуулсан юм.  Дуудлага худалдааны үеэр 90 малчин өрхийн бэлтгэсэн сарлагийн хөөвөр “Хамгийн их хөөвөр цуглуулж оролцсон сум, хоршоо” шагналын эзэн болгосон. Дуудлага худалдаа болж, үйлдвэрүүд нэг кг нь 500 төгрөгийн үнэтэй хөөврийг 4,500 төгрөг болтол үнэ өсгөж худалдан авсан. 4,500 төгрөг болсон гол шалтаан нь самнаж бэлтгэсний үр дүн байлаа. Нэг кг сарлагийн хөөврөө 4,500 төгрөгөөр өгчихсөн бид чинь тухайн үедээ “Нөхцөлгүй  баян” болно шүү дээ. /инээв/  Тухайн үедээ маш их мөнгө буюу 13.8 сая төгрөгийг Тариат сумынхаа бүх малчиддаа хэсгийн ахлагч нараар нь дамжуулан бэлнээр тарааж өгч байлаа.

Хоршоондоо янз бүрийн ашиг авч хоцроогүй. Хэдийгээр хоршоог би өөрөө ахалдаг байсан ч хэсгийн ахлагч, бэлтгэн нийлүүлэгч нараа дагаж явдаг байлаа. Тэр шагналаас 9 хэсгийн ахлагч гар бие оролцсон хүн тус бүрт 100 мянган төгрөг ногдож байсан. Түүхий эдийн үний зөрүүг малчиддаа шударга хувиарлаж өгсөн нь нутаг орноор нэг яригдаж, хурал зөвөлгөөнөөр манай хоршооны тухай талаар эерэг мэдээлэл тарсан. Тухайн үед Тариат сумын гурван хоршооны дунд маш олон ченж байсан ч малчид манай хоршоонд гишүүнээр элсэн орох болсон. Нийт 1,091 малчин өрх манай хоршоонд гишүүнээр элсэн орсноор бид бэлтгэсэн түүхий эдээ үйлдвэрүүдэд нийлүүлдэг болсон юм. Хоршооны гишүүдийн хонины ноосыг Эрдэнэтийн хивсний үйлдвэрт өгснөөр олсон ашгаасаа хэсгийн ахлагч нарт хувь өгч байлаа. Ер нь бидний хоршооны гол ажил гэвэл малчин, үйлдвэрлэгч нарыг холбож өгөх, зуучлах, арилжааг зохион байгуулах ажлыг л хийдэг байсан. Тэндээс ашиг олдог, луйвар хийдэг, баяждаг эзний хоршоо байгаагүй ард түмний хоршоо болгож чадсан.

– Малчдад ашиг хуваарилсан нь үр дүнгээ өгч чаджээ?

– Тэгэлгүй яахав. Одоо би боддог юм. Тэгж ажилласан минь үр ашгаа өгсөн. Магадгүй  1 кг сарлагийн хөөврийг хөөврөөс 4000 мянган төгрөгийг хоршоогоо бэхжүүлэхэд ашиглах боломжтой байсан. Гэтэл бид тэгээгүй, харин ч олсон ашгаа гишүүн малчдадаа хувааж өгсөн нь бусад малчдыг хоршоондоо татах хөшүүрэг болж чадсан юм.

Английн “Тэнгэрийн компани”-тай хамтарч, сарлагийн хөөврийг гадаад зах зээлд гаргаж, Монголдоо Сор кашмер, Баялаг өлзий, Алтай кашмер, Жинст мөрөн, Өүжин, Өгөөж шим, Сноу филдс зэрэг компаниудад гэрээний дагуу шат дараатай нийлүүлж ирсэн.

Архангай аймгийн Бэлчээр ашиглагчдын холбооны гүйцэтгэх захирлаар 2014 онд сонгогдсоноор аймгийн хойд чиглэлийн сарлагтай 7 сумын анхан шатны хоршоод болон бэлчээр ашиглагчдын холбоодыг оролцуулан “Баялаг хангайн сүрэг” нэртэй Дундын хоршоо байгуулсан. Монгол улсын хэмжээний нийт сарлагийн 40 гаруй хувь нь Архангай аймагт тэр дундаа хойд чиглэлийн 7 суманд байдаг. Бид сарлагийн хөөврийг 100 хувь Аймгийн дундын хоршоон дээрээ нэгтгэн бэлтгэж, үйлдвэрүүдэд нийлүүлж, малчдын орлогыг нэмэгдүүлж ирсэн.

2014 оны үед  улсын хэмжээнд 60 тонн сарлагийн хөөвөр бэлтгэж нийлүүлэгддэг байсны 48 орчим тонн нь манай хоршоогоор дамжин  үйлдвэрүүдэд нийлүүлэгдэж байсан.

Биднийг ажлаа анх эхэлж байхад 500 төгрөгний үнэ хүрч байсан хөөвөр өнөөдөр 27 мянга хүрчихсэн байна. Сарлагын хөөвөр бол монголын мал аж ахуйн гаралтай түүхий эд дундаас хамгийн эрэлт хэрэгцээтэй, үнэ цэнэтэй бүтээгдэхүүн болж чадсан. Энэ бол маш том үзүүлэлт. Биднийг 2008-2009 онд түүхий эд  нийлүүлье гээд явж байхад сарлагийн хөөврөөр бүтээгдэхүүн хийдэг 4-5 хан үйлдвэр  байсан. Өнөөдөр жижиг, дунд нийлсэн 20 гаруй үйлдвэртэй болсон байна. Түүхий эдийг бэлтгэдэг малчид, бүтээгдэхүүн болгохоор үйлдвэрт ажиллаж байгаа ажилчид, гадаад зах  зээлд гаргаж монголд валют оруулж ирдэг энэ бүх үйл явцыг дүгнэвэл Швейцарин Хөгжлийн Агентлагын “Ногоон алт” төсөл Монголд бодит хөрөнгө оруулалт хийж чадсан гэдгийг харж болно. Малчдад зориулсан сургалт явуулсан нь оюуны ч хөрөнгө оруулалт болж чадсан.

– Бусад аймаг сумдын хоршоодтой хэрхэн хамтарч ажиллаж байв?

– Архангай аймгийн Дундын хоршоон дээрээ хойд чиглэлийн хэдэн сумдынхаа сарлагийн хөөврийг хүлээн авахаас гадна Баянхонгор, Өвөрхангай,  Хөвсгөл, Завхан, Ховд, Увс аймгаас авч нийлүүлээд үндэсний үйлдвэрүүддээ өгдөг байсан. Тэгж явсаар 2016 онд Монголын Бэлчээр ашиглагчдын нэгдсэн холбооны дэргэд “Малчдын ногоон алт” дундын хоршоог байгуулсан. Энэ хоршоо маань улсын хэмжээнд буюу аймаг сумдын малчдаас ирүүлсэн малын гаралтай түүхий эдийг нэгтгэн, зуучлан борлуулах ажлыг хийх болсон. Манай “Малчдын ногоон алт” дундын хоршоо нь ашиг орлогын төлөө биш. Сум аймгийн анхан шатны болон дундын хоршоодын түүхий эдийг зуучлан борлуулах зорилготой ажиллаж байна.

Одоо бид хоршоодын гишүүн малчдад хөөврийг бэлтгэх сургалтыг үе шаттай явуулж, дотоодын болон гадаадын зах зээлд түүхий эд нийлүүлээд явж байна. Сэрмэн хайчилж самнасан торомны ноосны бэлтгэлийн хэмжээ жилээс жилд  нэмэгдэж байна.

Улсын хэмжээнд 2018 онд гэхэд 140 тонн сарлагийн хөөвөр бэлтгэн нийлүүлсэн байна.Үүнээс манай хоршоогоор  90 гаруй  тонн нь бэлтгэгдэн дотоод гадаадын захиалагчдад хүрсэн бол бусад үйлдвэрүүд 50 орчим тонн сарлагийн хөөвөр, торомны ноосоор бүтээгдэхүүн хийсэн байна. Зөвхөн сарлагийн хөөврийг тооцоход, нэг кг нь 27 мянга гэж бодоход 30-аад тэрбум төгрөг улсын төсөв болон малчдын гар дээр хөрөнгө оруулалт болж очсон байна. Ингээд 10 жилийн дараа эргэн харахад бидэнд, малчдад маш том хөрөнгө оруулалт хийж, энэ сайхан  боломжийн эх үүсвэрийг Ногоон алт төсөл маань тавьж өгсөн байна.

– Сарлагийн хөөврөн бүтээгдэхүүний чанарыг дэлхийн зах зээлд таниулах, дотоодын хэрэглэгчдийн хэрэглээнд нэвтрүүлэхийн тулд хийсэн ажлуудаас онцолж дурьдвал?

– Бид сарлагийн хөөврөн бүтээгдэхүүнийг дэлхийн зах зээлд таниулахын тулд Сарлаг фестифалийг анх Архангай аймгийн төвд 2014 онд хийсэн. Тэр үед Английн Тэнгэрийн компани болон аймгийн ЗДТГ-тай хамтран анхны сарлаг наадмыг аймаг орон нутгийнхандаа таниулах зорилгоор хийж байсан. Тариат суманд 2015  онд  хийсэн. Энэ үед нилээн хэдэн аймаг сумыг хамруулж, сарлагийн хөөврөөр хийсэн  бүтээгдэхүүнийг сурталчилах замаар аялал жуулчлалыг хөгжүүлэхийг зорьсон. Ингэхдээ сарлаг гэдэг амьтан  юугаараа илүү, сүү нь, мах нь ямар ашигтай юм бэ гэдгийг таниулахыг зорьсон.

Хөөвөр нь ноолуураас юу нь адил төстэй болон илүү юм гэдгийг таниулахын тулд бүх чиглэлийн байгууллагуудыг татан оролцуулсан. Үндэсний үйлдвэрлэгч 4-5 байгууллага очиж, сарлагийн хөөврөн бүтээгдэхүүнээр хийсэн хувцасны шоуг зохион байгуулж байлаа. Тэнд аймгуудын Засаг дарга нар оролцож байлаа. Бид нэгд, Монгол орны уулархаг өндөрлөг газар буюу далайн түвшнээс дээш 2,000 метрт амьдардаг сарлаг гэдэг амьтныг алдаршуулья гэсэн зорилготой байсан. Хоёрт, сарлаг фестивальд оролцогч аймгууд Архангайчууд шиг  сарлагийн цагаан идээгээр бүтээгдэхүүн хийж сургахыг хүссэн.

Аймаг сумд брэнд бүтээгдэхүүнээрээ өрсөлдөж, хоорондоо туршлага солилцдог болгохыг зорьсон. Хөвсгөлчүүд олон сайхан брэндүүд гаргаж байсан. Тэдний хувьд аялал жуулчлал хөгжсөн нутаг гэдэг утгаараа өөрийн гэсэн брэндүүд гаргаж байсан. Харин өнөөдөр Монголын бүх аймгууд өөрийн онцлогийг харуулсан брэндийг бий болгосон. Энэ бүхэнд Сарлаг фестивалийн нөлөө тодорхой хэмжээнд байгаа гэж бодож байна. Сарлаг фестивалийг 2017 онд Архангай  аймгийн Их тамир суманд зохион байгуулсан. Энд 16 аймаг, 6-7 үйлдвэрийн төлөөлөл оролцож загварын шоу зохион байгуулсан.

Аймгуудын төлөөлөл сарлагийн хөөврөөр хийсэн өөрсдийн брэнд бүтээгдэхүүний үзэсгэлэн, дуудлага худалдаа явуулсан нь Монголын мал аж ахуйн гаралтай бүтээгдэхүүний шавхагдашгүй нөөц бололцоог олон нийтэд таниулж, малчдад бие биенээсээ суралцах боломж олгосон. 15-16 аймгийн төлөөлөл нэг дор цуглаад мал аж ахуйн гаралтай бүтээгдэхүүнийг сурталчилж байсан тохиолдол өмнө нь үнэхээр байгаагүй. Миний бодлоор бид Монголд анхдагч болсон гэж боддог. Бид энэ бүхнээ цаашид уламжлал болгон хийсээр байгаа. Өнгөрөгч 2018 оны Сарлаг фестивалийг Хөвсгөл аймгийн Хатгал тосгонд зохион байгуулсан. Энэ арга хэмжээг НАМЭМ төсөл, Хөвсгөл аймгийн Хатгал тосгон, аймгийн Бэлчээр ашиглагчдын холбооноос хамтран зохион байгуулж, 18 аймгийн төлөөллийг оролцуулсан. Энэ үеэр шинэ шийдлүүд гарч ирж байсан.

Энэ жил Ховд аймагт зохиогдоно. Улам л туршлагажиж, илүү сайн зохион байгуулалттай фестиваль байлгахаар зорьж байна. Үр дүнд нь бид гадаад зах зээлд сарлагийн хөөврөн бүтээгдэхүүнийг борлуулах гарц жилээс жилд нэмэгдэж байна. Аялал жуулчлалын компаниудаар дамжуулан зөвхөн сарлаг унаж үзье, сааж үзье гэсэн жуулчид ирэх нь олширч байна. Энэ бол гадаадад танигдаж байгаагийн маш том илрэл. Тиймээс Монголынхоо сарлаг, торомтой хэдэн  аймгуудын түүхий эдийг гайгүй үнэ хүргэж, сарлагийн хөөврөн болон торомны ноосон бүтээгдэхүүнийг дэлхийд алдаршуулахын төлөө л зорьж явна.

Бодит үр дүнгийн өөрчлөлт нь түүхий эдийн бэлтгэн нийлүүлэлтийн чанар сайжрах, хэмжээ өсөх. Тухайлбал, үйлдвэрийн хэмжээнд хяргасан сарлагийн хөөвөр 16-17 хувийн цэвэр гарцтай байсан. Харин одоо  сэрмэн хайчилж, самнасан хөөвөр 30 хувийн гарцтай болсон. Энэ бол Ногоон алт Малын эрүүл мэнд төсөл хэрэгжсэний маш том үр дүн. Үүнтэй ямар ч үйлдвэр, эрдэмтэн доктор маргахгүй. Дараагийн үр дүн бол сэрмэн хайчилж самнасан 14.5 микронтой торомны ноосоор хамгийн нарийн хийцтэй, тансаг  бүтээгдэхүүнийг гаргасан.

“Хаан ширхэгт” гэж өнөөдөр яриад байгаа даа. Манайхан аль хэдийнэ гаргачихсан. Энэ бол “Ногоон алт малын эрүүл мэнд” төслийн түүхэнд үлдээж байгаа хамгийн том үр дүн. Энэ бодит түүхийг хэн ч давтаж чадахгүй. Үйлдвэрлэгчид сарлагийн хөөврөн бүтээгдэхүүнийг дэлхийн зах зээлд гаргаж байгаа нь малчдын маань идэвхи чармайлт, оролцооны үр дүнд энэ бүхэн бий болсон.

– Ер нь түүхий эдийг шууд гаргах, бүтээгдэхүүн болгон гаргах хоёрын аль нь илүү үр дүнтэй ажил байх бол?

– Миний хувийн бодол гэвэл гадаад зах зээлд түүхий ноолуур, мах гаргахыг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Бид Монголдоо анхан шатны боловсруулалтаа хийж, эцсийн бүтээгдэхүүн болгоод гадаадад экспортлох замаар өөрийн гэсэн брэндээ үүсгэх ёстой гэж боддог. Гадаад руу ноос ноолуурыг түүхийгээр нь, анхан шатны боловсруулалт хийснээр гаргаад байх нь маш их ажиллах хүчийг гадагш гаргаад байгаатай адил юм. Бид мал аж ахуйн гаралтай түүхий эдээрээ үйлдвэрүүдийн оролцоотой бүтээгдэхүүн хийж, түүнийгээ гадаад руу гаргана. Гадаадаас захиалга аваад тэрүүгээрээ малчдын түүхий эдийн үнэ цэнийг өсгөж, эргээд бэлчээрт ээлтэй худаг ус гаргах, бэлчээрийн менежментийг сайжруулах хөрөнгө оруулах боломжтой болно.

– Түүхий эдийн худалдан авалтын хэмжээ хэр нэмэгдэж байна?

– Мэдээж нэмэгдэж байгаа. Өмнө нь 5 тонн сарлагийн хөөвөр авдаг байсан үйлдвэр 20  тонн авч байна. 20 тонн авдаг байсан үйлдвэр 40 тонн авч байна. Тэд нар Монголд зарахгүй нь ойлгомжтой, гадаад зах зээлд борлуулалт хийж байгаа. Үндэсний үйлдвэрлэгчид гадаад зах зээлд бүтээгдэхүүнээ борлуулж, Монголдоо хөрөнгө оруулалт хийж байна. Тэдгээр үйлдвэрт ажиллаж байгаа хүмүүсийн чадвар чадамж нэмэгдэж, тэдний ар гэрийн амьдралыг  дээшлүүлэх маш том боломжийг бий болгосон. Би ярих биш бодитой ажил хийхийг илүүд үздэг. Ер нь үр дүн гаргадаг хүн л нийгэмд хэрэгтэй.

– Үр дүн нь малчдын орлогоор хэмжигдэж, тэр хэрээр бэлчээр нутгаа хайрлаж хамгаалах “Ногоон алт” төслийн зорилго биелнэ, тийм үү?

– Тэгэлгүй яахав. Бэлчээрийн менежментийг сайжруулах, малчдын орлогыг нэмэгдүүлэх нь бидний чин хүсэл. Монголын энэ сайхан нүүдэлчин соёл, талаар нэг тархсан мал сүрэг бидэнд байна. Тавиу сайхан нутаг нь байна. Тиймээс бид энэ сайхан нутагтаа сэтгэл хангалуун, хэнээс ч гуйхгүй, ая тухтай тааваараа амьдран, нүүдэлчин соёлоо авч үлдэх нь чухал. Ингэхийн тулд хөдөө нутагт амьдарч байгаа малчдынхаа орлогыг нэмэгдүүлж, аль ч улс орны хүн манай улсад ирэхэд Монголчууд жаргалтай сайхан  амьдралыг бий болгож чадаж байгааг харуулна гэдэг их чухал ажил шүү дээ.

Тэрнээс биш Малчдын дундын хоршоог ченжийн сэтгэлгээгээр харж, хэдэн малчдынхаа бэлтгэж өгсөн түүхий эдээс ашиг хараад нэг эзний байгууллага болгож болохгүй. Ганцхан эзэн баяжиж, том жип унаж, олон сая төгрөгний хөөрөг бариад давхидаад явах нь чухал биш. Хамгийн гол нь малчдаас авсан түүхий эдийн орлого гар дээр нь бэлнээр очиж байх ёстой. Гадаад зах  зээл, дотоод зах зээл гэж ялгахгүй түүхий эд борлогдсон л бол  орлого нь шууд очих юм. Тэгж байж малчдын хүүхдүүд хүссэн сургуульдаа сурна. Эмнэлэг, эрүүл мэндийн үйлчилгээ авна. Малчдын орлого Монголын  зах зээлд хөшүүрэг болж чадна.

– МАА-н салбар улс орны эдийн засгийн нэг том хөшүүрэг гэдгийг баталж чадна, гэж үү?

– Тэгэлгүй яахав. Тиймээс бид заавал манай МБАНХ-ны “Малчдын ногоон алт” дундын хоршооноос түүхий эд нийлүүлэх ёстой гэж туйлшрахгүй. Харин ч бусад хоршоодтой хамтарч байж, дэлхийд танигдсан Сарлагын хөөврөн бүтээгдэхүүний брэндийг бий болгоно. Тэрнээс биш манайх, минийх гэж өмчирхөөд, Ногоон Алт төслөөс гарсан хоршоотой хамтарч ажиллана гэх нь хэт явцуу болно. Үйлдвэрүүд бидэнтэй хамтарч ажиллаж байгаад маш их баярладаг. Сор кашмер, Баялаг-Өлзий, Алтай кашмер, Өүжин, Жинст Мөрөн зэрэг олон сайхан үйлдвэрүүд бий. Тэд Сарлаг фестиваль болоход хийсэн хувцаснуудаа аваад ажилчидтайгаа, загвар өмсөгчидтэйгээ хаана ч байсан яваад л очдог.

Түүхий эдийн худалдан авалт хийхдээ ч бидэнд урьдчилгаа өгч хэдэн хоршоодыг маань  дэмжиж ажилладагт нь үнэхээр их баярладаг. Үйлдвэрүүдийн ач гавъяа үнэхээр их бий. Хоршоодууд ч сайн ажилладаг. Малчид ч бидний үйл ажиллагаанд итгэж, дэмжиж хамтын ажиллагаа маань өргөжиж байна. Бие биенээ дэмжиж тусласан ажлын үр дүн гарч гадаад зах зээлд торомны ноос танигдаж чадсан.

– Сумын төвд л ажиллаж байсан бол өнөөдөр та Монгол Улсын хэмжээний ажил хийдэг хүн болжээ. Маш цаг хугацаа шаардсан ажил гэж харагддаг. МБАНХ-ны гишүүн 18 аймгийн түүхий эд бэлтгэдэг хоршоодыг хариуцаж байгаа гэдэг утгаараа хөдөө их явж байгаа шүү дээ. Нууц биш бол гэр бүлдээ зав гаргаж чадаж байна уу?

– Амжуулж л явна. Амжуулахгүй гээд яахав. Гэхдээ л гэр бүлтэйгээ байх нь их ховор. Ямар сайндаа 2016 онд ажил ид өрнөж, аймгуудын хоршоодыг бэхжүүлэх ажлыг хийх үеэр манай эхнэр ханын календарь дээр гэртээ ирж хоносон өдрийг маань бүтэн бөөрөнхий, шөнө  ирсэнийг нь хагас бөөрөнхийлээд байсан юм. Сүүлд нь тоолоход тэр жил 14-хөн өдөр гэртээ хоносон байж билээ. Тэр үе бол  хамгийн их гадуур явсан үе. Тэгж байж л  түүхий эдээ хэрхэн бэлтгэх сургалтыг тэр олон аймаг, сумдын малчдад зааж сургана шүү дээ.

– Таны эхнэр чинь тэгвэл ар талаа найдвартай даасан сайн бүсгүй бололтой?

– Тэгэлгүй яахав, манай гэр бүлийн хүн ар гэрийн бүх ажил, амьдралыг дааж авч яваа. Багш л даа. Хүүхдүүд маань их эвтэй. Ээж шигээ багш болох юм байлгүй. Бие биедээ багш болж, ээлжилж нэг нэгнээсээ шалгалт авсан хүмүүс л байдаг юм. /инээв/ Хоёр хүүхэд маань өнгөрсөн онд математикийн улсын олимпиадын алтан медаль авч, улсын тэргүүний сурагчид болсон байна. Энэ бүхэн эхнэрийн маань ач. Хань маань гурван хүүхдээ зөв сайхан хүн болгон хүмүүжүүлж, намайг ажиллах боломж бололцоогоор хангадагт баярлаж явдаг.

Малчид ямаа самнадаг шиг  сарлагийн хөөврөө самнаж байна.

Улсын хэмжээнд сарлагтай 60 гаруй сум байдаг тэрний бүгдэд нь сургалт явуулсан байдаг. Тэгж сургалт хийснээр үйлдвэрүүд сайн түүхий эд хүлээн авдаг болсон. Энэ систем маань алга эргүүлэх шиг хурдан бий болоогүй. 10 гаруй жилийн өмнө үйлдвэрлэгчид 500 кг хөөвөр л ашиглан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг байсан бол өнөөдөр 140 орчим тонныг захиалж байна.  Малчид ямаа самнадаг шиг  сарлагийн хөөврөө самнаж байна. Малчдын орлого  нэмэгдэж байна. Энэ бол бодит үр дүн. Швейцарийн Хөгжлийн Агентлагын Ногоон алт төслийн үр дүн. Цаашид бидний ажил улам сайхан болж, ямар нэгэн шат дамжлагагүйгээр үйлдвэрлэгчид хүрдэг, шууд гадаад зах зээлд үйлдвэрүүдээр дамжуулан гаргадаг системийг бий болгоход “Малчдын ногоон алт” дундын хоршоо байгууллага маань  чухал үүрэгтэй ажиллах болно.

– Ярилцсанд баярлалаа. Таны цаашдын ажил үйлст өндөр амжилтыг хүсье.

Дэлгэрэнгүй ...
Сэтгэгдэл үлдээх

Хариулах

Таны имэйл хаягийг нийтлэхгүй. Шаардлагатай талбаруудыг * гэж тэмдэглэсэн

Нийгэм

Архангай аймгийн ахмадын хорооны барилгыг зориулалтын дагуу ашиглах боломжгүй болжээ

Нийтэлсэн

-

Нийтэлч

Гэр бүл, хөдөлмөр нийгмийн хамгааллын сайд Хөвсгөл аймагт ажиллалаа. Энэ үеэр Архангай аймгийн ахмадын хорооны дарга, тэргүүлэгчдийн төлөөлөлтэй уулзаж, үйл ажиллагаа явуулахад тулгамдаж байгаа асуудлуудыг нь сонсож ярицлцсан байна.

Хамгийн түрүүнд аймгийн Ахмадын хорооны барилгын асуудал хөндөгдлөө. 2011 онд хувь хүн аж ахуйн аргаар буудал, цэнгээний газрын зориулалтаар барьсан барилгыг тухайн үеийн ханшаар нилээд өндөр үнээр төрийн мөнгөөр шахааны маягаар худалдан авч / НДС-ын / өгсөн бололтой. Худалдаж авсны дараахан буюу 2 дахь жилээс нь эхлээд л мэргэжлийн хяналтын байгууллагууд ашиглаж болохгүй гэсэн дүгнэлт акт гаргажээ. Ийм чанаргүй барилгыг нь мэдсээр байж төрд худалдан авна гэдэг байж боломгүй. Одоогийн нөхцөл байдалтай нь танилцахад доод хонгилдоо газрын хөрсний ус байнга шүүрч, худаг шиг ус тогтчихсон.

 

Цахилгаан мотороор өдөр бүр усаа соруулдаг. Чийг ихтэй, ахмадууд арга хэмжээ явуулах ямар ч зай талбайгүй. Чийрэгжүүлэлтийн тоног төхөөрөмж, ширээ сандлаа нэг өрөөнд хураагаад хуччихсан ийм л хэцүүхэн байдалтай байна. Аймгийн удирдлагуудтай ойрын хугацаанд ярилцаж үйл ажиллагаа явуулахуйц стандартын барилгатай болгох асуудлыг ярилцах, ахмадын хорооны үйл ажиллагаанд шаардлагатай тоног төхөөрөмжөөр хангахад анхаарч ажиллана гэдгээ хэллээ.

Дэлгэрэнгүй ...

Нийгэм

Улсын нөөцөөс 50 тн тэжээлийн дэмжлэг үзүүллээ

Нийтэлсэн

-

Нийтэлч

Говь-Алтай аймгийн Эрдэнэ суманд үүссэн нөхцөл байдалтай холбогдуулан УОК-ын Нарийн бичгийн дарга, хурандаа Т.Баярхүүгээр ахлуулсан ажлын хэсэг газар дээр нь ажиллах үеэрээ улсын нөөцөөс 50 тн тэжээлийн дэмжлэг үзүүлэх шийдвэрийг гаргасан.

Энэ дагуу аймгийн Засаг дарга Г.Чинбат тус суманд ажиллахдаа улсын нөөцөөс олгосон дэмжлэгийг хүлээлгэн өглөө.

Тус суманд дөрөвдүгээр сарын 10-11-ний шилжих шөнө 00:10-04:00 цагийн хооронд 34 м/с, зарим үед 44 м/с хүрч, хүчтэй шороон шуурганы улмаас орон гэргүй болсон 40 иргэнд гэр олгосон гэж ОБЕГ-аас мэдээллээ. 

Дэлгэрэнгүй ...

Нийгэм

АТГ: Хэрэг бүртгэлтийн 1 хэрэгт 5 объектод нэгжлэгийн ажиллагаа явуулав

Нийтэлсэн

-

Нийтэлч

Авлигатай тэмцэх газрын Мөрдөн шалгах хэлтэс 2025 оны 4 дүгээр сарын 14-20-ны өдрүүдэд гэмт хэргийн шинжтэй 100 гомдол, мэдээллийг шалгав.

Үүнээс 10 гомдол, мэдээлэлд хэрэг бүртгэлтийн хэрэг нээх, 14 гомдол, мэдээлэлд хэрэг бүртгэлтийн хэрэг нээхээс татгалзах, 1 гомдол мэдээллийг харьяаллын дагуу шилжүүлэх саналтайгаар прокурорт шилжүүлсэн бөгөөд одоогоор 75 гомдол, мэдээллийг хянан шалгаж байна.

Түүнчлэн эрүүгийн 875 хэрэгт мөрдөн байцаалтын ажиллагаа явуулснаас өнгөрсөн долоо хоногт 7 хэргийг шүүхэд шилжүүлэх, 12 хэргийг хаах, 2 хэргийг харьяаллын дагуу шилжүүлэх саналтай прокурорт хүргүүлэв. Мөрдөн шалгах ажиллагаанд одоогоор 854 хэрэг шалгагдаж байна.

Гэмт хэргийн шалтгаан, нөхцөлийг арилгуулахаар мөрдөгчийн 2 мэдэгдэл хүргүүлж, хэрэг бүртгэлтийн 1 хэрэгт 5 объектод нэгжлэгийн ажиллагаа явуулав гэж АТГ-аас мэдээллээ. 

Дэлгэрэнгүй ...
Сутралчилгаа
Энтертайнмент5 цаг өмнө

Улсын аварга О.Хангай бөхчүүдийн чансааг тэргүүлж байна

Нийгэм6 цаг өмнө

Архангай аймгийн ахмадын хорооны барилгыг зориулалтын дагуу ашиглах боломжгүй болжээ

Нийгэм6 цаг өмнө

Улсын нөөцөөс 50 тн тэжээлийн дэмжлэг үзүүллээ

Нийгэм8 цаг өмнө

АТГ: Хэрэг бүртгэлтийн 1 хэрэгт 5 объектод нэгжлэгийн ажиллагаа явуулав

Нийгэм9 цаг өмнө

Өөрийгөө нас барсан гэж хуурамч бичиг баримт бүрдүүлж, хариуцлагаас зайлсхийжээ

Бусад9 цаг өмнө

Баталгаатай гүүр, гарам гарцаар автомашинтай зорчихыг зөвлөж байна

Энтертайнмент9 цаг өмнө

Жүдо бөхийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн Бангкокт энэ сарын 25-д эхэлнэ

Нийгэм10 цаг өмнө

ХӨСҮТ: Улаанбурхан өвчний 659 тохиолдол бүртгэгдлээ

Энтертайнмент10 цаг өмнө

“Нүүдэл-999” шатрын анхдугаар тэмцээний бүртгэл үргэлжилж байна

Нийгэм10 цаг өмнө

Нийт дуудлагын 14 нь ой, хээрийн түймрийн тохиолдол байна

Улс төр10 цаг өмнө

Өнөөдөр хуралдах УИХ-ын намын бүлэг, ажлын хэсгүүд

Нийгэм11 цаг өмнө

Өнөөдөр цахилгаан шугам сүлжээнд хийх засварын хуваарь

Нийгэм3 өдөр өмнө

ЭХЭМҮТ-д нэг настай хүүхдэд элэг шилжүүлэн суулгах мэс засал амжилттай хийлээ

Улс төр3 өдөр өмнө

Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам байгуулагдсаны 100 жилийн ойг тохиолдуулан төрийн дээд цол, одон, медаль гардууллаа

Нийгэм3 өдөр өмнө

25 дугаар эмийн сангийн уулзвараас Амарсанаагийн гудамжны уулзвар хүртэлх зорчих хэсгийн урд талын замыг шинэчилж байна

Нийгэм3 өдөр өмнө

Өнөөдөр монгол хэл, бичгийн шалгалт эхэллээ

Нийгэм3 өдөр өмнө

Хууль зүй, дотоод хэргийн яамны дэргэдэх шинжлэх ухаан, технологи, инновацын салбар зөвлөл хуралдлаа

Нийгэм3 өдөр өмнө

АТГ: “Үндэсний энгийн гадаад паспорт олгох, эзэмших, хадгалах журам”-ыг хянав

Улс төр3 өдөр өмнө

Үндсэн хуулийн цэцийн дүгнэлтийг хүлээн авсантай холбогдуулан боловсруулсан хуулийн төслүүдийг хэлэлцэв

Нийгэм3 өдөр өмнө

ХӨСҮТ: Улаанбурхан өвчний 590 тохиолдол бүртгэгдлээ

Улс төр4 өдөр өмнө

Засгийн газрын дотоод үнэт цаас амжилттай арилжаалагдлаа

Улс төр4 өдөр өмнө

“Бонд форум-2025” өндөрлөлөө

Улс төр4 өдөр өмнө

“Цагаан алт” үндэсний хөтөлбөрийн дүнд жилд хоёр сая гаруй хос гутал үйлдвэрлэдэг болно

Нийгэм4 өдөр өмнө

Үүлэнд зориудаар нөлөөлж хур тунадас нэмэгдүүллээ

Нийгэм4 өдөр өмнө

Ebarimt системийг хэвийн ажиллагаанд оруулахаар ажиллаж байна

Нийгэм4 өдөр өмнө

Дөрвөн сум болон хилийн боомтууд шилэн кабельд холбогдоогүй байна

Улс төр4 өдөр өмнө

Үндэсний их баяр наадмыг зохион байгуулах хорооны хурал болж байна

Нийгэм4 өдөр өмнө

Зөвшөөрөлгүй гүүрийг буулгаж 180 метр үерийн хамгаалалтын даланг шинээр барьж байна

Эдийн засаг4 өдөр өмнө

Үхрийн цул махны үнэ өсөж 22947 төгрөг болжээ

Нийгэм4 өдөр өмнө

Гэр бүлийг дэмжих бодлогодоо хүн ам зүйн асуудлыг голлон анхаарна

24 баримт6 жил өмнө

“MCS” хэмээх эзэнт гүрний эцэг болсон Ж.Оджаргалын 24 баримт

Эдийн засаг4 жил өмнө

“Гоо брэнд”-ийн онцлох 24

Бусад4 жил өмнө

ХӨГШРӨЛТИЙН ЭСРЭГ ХАМГИЙН ҮР ДҮНТЭЙ ТАРИЛГА ЭМЧИЛГЭЭ БОЛ SMART PRP

24 баримт6 жил өмнө

М.Энхболдын улс төрд сойсон тод од

Бусад6 жил өмнө

Хагасайн өдөр буюу бямба гаригт Улаанбаатарт бороо орно

Улс төр5 жил өмнө

Р.Батжаргал: Анхны жил 23-хан сая төгрөг өгч, нүүр улайлгаж байлаа. Одоо гуйхаа ч больсон

Эдийн засаг5 жил өмнө

ЭТТ ХК: Нэг сая орчим иргэний 1072 хувьцааны ногдол ашгийг шилжүүлээд байна

Энтертайнмент4 жил өмнө

Д.Пүрэвдорж:  Чингис шүлэг

Улс төр6 жил өмнө

М.Энхболд албан тушаалаасаа огцрохоор болжээ

Энтертайнмент6 жил өмнө

Нүцгэн төрхөө дэлгэцнээ мөнхөлсөн Б.Батмаагийн гэрэл зургаас

Энтертайнмент6 жил өмнө

Харбины мөсөн баримлын тэмцээнд Монголын баг түрүүлжээ

24 баримт3 жил өмнө

Тэргүүн хатагтай Баттулга асан Анжелика

Улс төр6 жил өмнө

Гэрлийн хурдаар хөрөнгөжсөн Ж.Мөнхбатын дараагийн нууц байшин

Энтертайнмент6 жил өмнө

Дуучин А.Түмэн-Өлзий нөхрөөсөө салж, ганц бие болсноо зарлалаа

24 баримт6 жил өмнө

Дуучин А.Хишигдалай /24 Фото/

Улс төр6 жил өмнө

С.Эрдэнэ ерөнхий сайд болно…

Дэлхий дахинд5 жил өмнө

Хятад муур, нохой, сарьсан багваахай зардаг захуудаа нээж эхэллээ

Нийгэм6 жил өмнө

Бодь группийн Л.Болдхуяг, Богд банкны гүйцэтгэх захирал Г.Саруул нарын офшор данс ил боллоо

Улс төр6 жил өмнө

Ж.Батзандан амаа барив

24 баримт6 жил өмнө

Жүжигчин Цэрэнболд: “Нэр алдарт хүрлээ гээд эхнэрээ солидог, голдог эр хүн би биш

Улс төр6 жил өмнө

Сахал Бат-Эрдэнэ Дамбын Хишгээд базуулжээ

Бусад6 жил өмнө

Э. Бат-Үүл, М.Сономпил нарын хэрэг шүүхэд шилжжээ

Улс төр6 жил өмнө

У.Хүрэлсүх дөрвөн гишүүнд УИХ-ын дарга болох санал тавьжээ

Бусад6 жил өмнө

Өнөөдрийн халуухан зургууд… 18+

Улс төр6 жил өмнө

Говь-Алтай аймгийн ИТХ-ын даргын суудлыг булаасан Л.Батжаргал ял сонсох бололтой

Нийгэм6 жил өмнө

Ус, дулааны төлбөр дээр хууль бус төлбөр нэмдэг байсныг илрүүлжээ

Нийгэм6 жил өмнө

Засгийн газрын 182 дугаар тогтоолтой холбогдуулан Нийслэлд мөрдөгдөх Хан-Уул дүүргийн Газрын үнэлгээний бүсийн хил хязгаарын санал авч байна

Энтертайнмент6 жил өмнө

Маргааш “АЛУНГОО-2018” цомын эздийг өргөмжилнө

24 баримт5 жил өмнө

Өвгөн партизаны ач хүүд  цулбуураа атгуулсан алтайчууд

Улс төр6 жил өмнө

Б.Чойжилсүрэн гишүүн хувийн бизнестээ 19 тэрбум төгрөг завшсан уу?

Бусад2 сар өмнө

Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарыг тэгш, сондгойгоор ангилан замын хөдөлгөөнд оролцуулах талаар мэдээлэл өгч байна

Улс төр2 сар өмнө

Засгийн газрын хуралдаанаас гаргасан шийдвэрийг танилцуулж байна /шууд/

Нийгэм2 сар өмнө

“Шинь Шинь” ХХК Байгаль орчны менежментийн тогтолцоо олон улсын стандарт ISO14001:2015 нэвтрүүллээ

Нийгэм7 сар өмнө

“Улаанбаатар хот-Духуа инженеринг дэд бүтцийн хөгжлийн форум” эхэллээ

Нийгэм8 сар өмнө

Багануур дүүрэгт 50 мВт хүчин чадалтай Батарей хураагуурын станц барих ажлыг эхлүүллээ

Нийгэм10 сар өмнө

Уяанаасаа алдуурсан нохой 7-8 насны 2 хүүхдийг хазаж гэмтээсэн байна

Нийгэм10 сар өмнө

74 ширхэг түүх соёлын болон бурхан шашны эд өлгийн зүйл хулгайлсныг илрүүллээ

Бусад11 сар өмнө

Нэр дэвшигчдийн бүртгэл, сонгууль зохион байгуулалтын талаар Сонгуулийн ерөнхий хорооноос мэдээлэл хийлээ

Эдийн засаг11 сар өмнө

Монголбанкнаас Мөнгөний бодлогын шийдвэрийг танилцуулж байна

Нийгэм1 жил өмнө

Гал түймрийн аюулаас сэрэмжлэхийг онцгойлон анхаарууллаа

Эдийн засаг1 жил өмнө

Даатгалын тухай хуулийн төслийг шинэчилж, осол гамшгийн үед төсвийн мөнгөөр хохирол барагдуулдаг байдлыг багасгана

Бусад1 жил өмнө

Хөгжлийн банкны “Самурай” бондын өрийг хугацаанд нь төлж барагдуулахтай холбоотой өрийн дэвтэрт гарын үсэг зурж байна

Бусад1 жил өмнө

Томуу, томуу төст өвчний нөхцөл байдал, эмнэлгийн тусламж үйлчилгээнд тулгарч буй асуудлын талаар

Нийгэм1 жил өмнө

Томуу, томуу төст өвчний нөхцөл байдлыг танилцуулж байна

Бусад1 жил өмнө

Нийслэлийн нийтийн тээвэрт хийсэн парк шинэчлэл, худалдан авалтуудын материалыг АТГ-т шалгуулна

Нийгэм2 жил өмнө

Нийслэлийн Засаг даргад нэр дэвшүүлэх асуудлыг хэлэлцэж байна

Бусад2 жил өмнө

Олон тооны мал хулгайлах гэх хэргийн шүүх хуралдаан болж байна

Нийгэм2 жил өмнө

“Хөгжлийн банк”-ны гэх гэм буруугийн шүүх хурал 45 дахь өдрөө үргэлжилж байна

Нийгэм2 жил өмнө

Хөгжлийн банкны шүүх хурал 40 дэх өдрөө үргэлжилж байна

Улс төр2 жил өмнө

Гэрэгэ бондын төлбөрийг бүрэн төлж барагдууллаа

Нийгэм2 жил өмнө

“Хөгжлийн банк”-ны гэх эрүүгийн хэргийн шүүх хуралдаан /шууд/

Бусад2 жил өмнө

“Хөгжлийн банк”-ны гэх эрүүгийн хэргийн шүүх хуралдаан /шууд/

Улс төр2 жил өмнө

Засгийн газрын ээлжит хуралдаанаас гаргасан шийдвэрийг танилцуулж байна

Бусад2 жил өмнө

“Хөгжлийн банк”-ны гэх эрүүгийн хэргийн шүүх хуралдаан /шууд/

Нийгэм2 жил өмнө

“Хөгжлийн банк”-ны гэх эрүүгийн хэргийн шүүх хуралдаан /ШУУД/

Улс төр2 жил өмнө

Ж.Ганбат: Онцгой дэглэм тогтоосноос хойш нүүрс экспорт 2 дахин борлуулалтын орлого 3,9 дахин өссөн

Бусад2 жил өмнө

Засгийн газрын хуралдаанаас гаргасан шийдвэрийг танилцуулж байна

Улс төр2 жил өмнө

Засгийн газрын хуралдаанаас гаргасан шийдвэрийг танилцуулж байна

Эдийн засаг2 жил өмнө

МОНГОЛБАНК: Бодлогын хүүг хэвээр хадгалах шийдвэр гаргалаа

Улс төр2 жил өмнө

Засгийн газрын хуралдаанаар гаргасан шийдвэрийг танилцуулж байна

Сав шим